• JAK POWSTAŁ I ROZWIJAŁ SIĘ CZŁOWIEK
  • CZŁOWIEKA STWORZYŁA PRACA
  • DALSZY ROZWÓJ CZŁOWIEKA
  • JAK WYGLĄDAŁ ŚWIAT W CHWILI, KIEDY POJAWIŁ SIĘ CZŁOWIEK?
  • MAŁPY — ZWIERZĘTAMI NAJBARDZIEJ ZBLIŻONYMI DO CZŁOWIEKA
  • NA TROPACH PIERWSZYCH LUDZI
  • O POCHODZENIU CZŁOWIEKA
  • RODOWÓD CZŁOWIEKA
  • WIELKIE PRZEMIANY
• JAK POWSTAŁA ZIEMIA
• POCHODZENIE I ROZWÓJ ŻYCIA NA ZIEMI
• Podsumowanie
• ZAGADNIENIA DO ZAJĘĆ REPETYCYJNYCH
• ZAGADNIENIA DO ZAJĘĆ REPET YCYJNYCH
• ZAGADNIENIA REPETYCYJNE

JAK POWSTAŁ I ROZWIJAŁ SIĘ CZŁOWIEK

• CZŁOWIEKA STWORZYŁA PRACA

  Jeszcze w ubiegłym  stuleciu   Fryderyk  Engels, współ-
  órca naukowego socjalizmu, podkreślał, że dla uczłowiecze-
  małpy olbrzymią rolę odegrał wyprostowany chód.  Porzu-
  
  cając chodzenie na czterech nogach przodkowie człowieka zrobi-
  li decydujący krok w swym rozwoju.
  Wyprostowany chód pozwolił istotom przedludzkim na  co-
  raz lepsze ćwiczenia  ręki, na coraz  lepszą  jej specjalizację.
  U  małp  istnieje również  pewnego  rodzaju podział czynności,
  które spełnia ręka  i noga. Ręka  jest  wykorzystywana  przy
  wspinaniu się do chwytania  coraz  wyżej  gałęzi,  do zbierania
  i przytrzymywania pokarmu, jak to ma miejsce nawet u nie-
  których innych zwierząt (wiewiórka). Za  pomocą  rąk niektó-
  re małpy budują sobie  gniazda na drzewach,  znoszą gałęzie,
  szympans w czasie niepogody  układa sobie  nawet  dach nad
  gniazdem.
  Przy  pomocy  rąk małpy w niewoli spełniają cały szereg
  prostych czynności  podpatrzonych u ludzi.  Ale we wszystkich
  tych  czynnościach widać  głęboką  różnicę  pomiędzy  nierozwi-
  niętą ręką małpy człekokształtnej — choćby  ta zadziwiała nas
  swą  inteligencją — a ręką człowieka, który znajdowałby  się
  na najniższym nawet stopniu rozwoju. Ręka człowieka jest bo-
  wiem zdolna do wypełniania setek czynności i ruchów, których
  ręka  małpy w żadnym  wypadku nie jest  w stanie  wykonać.
  1 co  ważniejsze: ręka ludzka kierowana przez  jego wysoko roz-
  winięty mózg  zdolna  jest wytworzyć narzędzia; przy pomocy
  których może wykonać pracę, czego żadna małpa ani jakiekol-
  wiek  inne zwierzę nie jest w stanie uczynić.
  Między człowiekiem a zwierzęciem zachodzi więc ta  za-
  sadnicza różnica, że człowiek zdolny jest do wykonywania pra-
  cy przy pomocy wytworzonych przez siecią i  stale ulepszanych
  narzędzi. Każdy człowiek, zanim przystąpi do  jakiejś pracy, po-
  siada już w  myśli ułożony plan czynności i cel, do którego zdą-
  ża. Żadne zwierzę,  choćby wykonywało czynności  podobne do
  pracy człowieka, nie czyni tego świadomie. Bóbr, który budu-
  je swoje  zadziwiające budowle   albo  pszczoła,  która zbiera
  miód i składa  go w ulu, mrówka budując mrowisko nie  mają
  planu działania. Ich czynnościami kieruje nie  świadomość, lecz
  instynkt, przyzwyczajenie, zdobyte  przez dziesiątki  tysięcy
  przodków. Ani mrówka,  ani pszczoła nie potrafią wiele zmienić,
  dodać lub ulepszyć w tym, co przejęły od swych przodków. Ich
  czynności nie można nazwać pracą.
  Tak więc dniem „narodzin człowieka" jest ten dzień, w któ-
  rym  w jakiejś grupie australopiteków nadano  kamieniowi  zaos-
  trzony kształt, ażeby lepiej nadawał się np. do zdzierania skó-
  ry ze zwierzęcia  lub  posłużono  się gałęzią  jako przedłuże-
  niem ręki. Był to bowiem moment rozpoczęcia pracy, tj. świa,-
  
  domej, celowej czynności, która oderwała człowieka od świata
  zwierzęcego,  pchnęła  go na  nową, ludzką  drogę  rozwoju.
  Z chwilą gdy małpolud, przodek  człowieka, zaczął świadomie
  przygotowywać narzędzia, zaczął pracować, między nim a świa-
  tem zwierzęcym powstała przepaść. W miarę rozwoju człowie-
  ka przepaść ta stale powiększała się i powiększa.
  Zanim przodkowie człowieka zaczęli sporządzać narzędzia,
  jak  wiemy przeszli długą drogę rozwoju. Wyzwolona od cho-
  dzenia  ręka australopiteka służyła mu  coraz bardziej  do wy-
  konywania, rozmaitych, skomplikowanych ruchów i czynności.
  Wskutek  tego z pokolenia na pokolenie ręka małpoluda  zmie-
  niała się, nabierała  coraz większej sprawności.  Te  zmiany,
  .zwiększające sprawność ręki, stały się  z biegiem czasu dzie-
  dziczne.
  W  taki to sposób ręka małpoluda, z narządu chodzenia czy
  wspinania się po drzewach, częściowo tylko zdolna do jakichś
  innych czynności,  stała się dobrze już rozwiniętym narządem,
  przy pomocy  którego  można już było wykonać jakąś pracę.
  Naturalnie,  pierwsze prace,  które wykonywał człowiek,  były
  bardzo  proste: rozłupać odpowiednio kamień, przygotować do-
  brą  pałkę itp. Z biegiem czasu jednak człowiek pierwotny nau-
  czył się wykonywać coraz to Tiowe i coraz to bardziej skompli-
  kowane czynności.
  Ale ręka stanowi tylko jeden organ  ciała. Te warunki, któ-
  re korzystnie wpływały na rozwój ręki, wpływały równie ko-
  rzystnie na  rozwój  pozostałych   narządów ciała, szczególnie
  mózgu.  Będąc zmuszony  szukać  sobie  pożywienia,  przenosić
  się z miejsca na miejsce, żyjąc w  gromadzie, polując gromad-
  nie na  większego,  silniejszego od siebie zwierza, sporządzając
  proste narzędzia—przodek człowieka był zmuszony do coraz bar-
  dziej wytężonej pracy „umysłowej". Trzeba było przecież  ob-
  myśleć  sposób upolowania np. mamuta, obronienia  się przed
  tygrysem  itp., trzeba było  poszukać odpowiedniego kamienia,
  z którego  można  by  zrobić  skrobacz  do oczyszczania  skór.
  Wszystko  to  prowadziło do  coraz  silniejszego rozwoju mózgu
  człowieka. Rozmaite czynności człowiek  wykonywał coraz  bar-
  dziej świadomie, zdając sobie  sprawę z tego, co chce zrobić i szu-
  kając rozmaitych sposobów wykonania tej czy innej  pracy.
  Zupełnie inną drogą — jak już widzieliśmy — poszedł roz-
  wój  drugiej gałęzi  driopiteków. Zwierzęta te przystosowywały
  się do życia na drzewach. Stąd też i wszystkie części ich ciała
  przyspasabiały się do tych warunków życia. Żyjąc w gorących,
  podzwrotnikowych lasach zwierzęta te odżywiały się roślinnym
  
  
  pokarmem. Obfitość owoców,  młodych pędów  drzew,  ptasich
  jaj  w gniazdach, rozmaitych korzonków itp. nie zmuszała je
  do  większego  wysiłku w poszukiwaniu  pokarmu.  Stąd też
  i mózg ich nie rozwinął się tak, jak u ich stepowych krewnych.
  Wreszcie nie przeżyły one tak silnych zmian klimatu i  warun-
  ków życia, jak driopitekowie stepowi. A była to dla tych ostat-
  nich ciężka „szkoła życia", którą przetrzymały najmocniejsze,
  najinteligentniejsze jednostki  i gromady. Takie silne  zmiany
  warunków życia zmusiły małpoluda do  szukania  dodatkowej
  ochrony od zimna, do odziewania się w skóry zwierzęce, korzy-
  stania z ognia itp.

• DALSZY ROZWÓJ CZŁOWIEKA

  Jak  wiemy historia człowieka  zaczyna się  właściwie  od
  chwili, gdy zaczął on sporządzać narzędzia. Wiemy też, że były
  one początkowo niezmiernie proste, sprowadzały się do zaostrzo-
  nego kamienia i pałki. Stopniowo człowiek nauczył się tak łu-
  pać kamień,  by uzyskać zeń nie tylko zaostrzony skrobacz  do
  skóry, ale i nóż.  Do tego celu wykorzystywał §n głównie ka-
  mienie krzemienne. Krzemień dobrze łupał się i dawał odłam-
  ki o ostrych  brzegach. Stopniowo człowiek nauczył się też łą-
  czyć  pałkę z zaostrzonym  kamieniem. Tak powstał topór ka-
  mienny i  oszczep. Na tym stopniu swego rozwoju człowiek do-
  konał olbrzymiego wynalazku   —  nauczył się  sam rozpalać
  ogień. Ogień  rozpalano za  pomocą  tarcia  dwóch  kawałków
  drzewa. W ten sposób do dziś dnia rozpalają  ogień niektóre
  dzikie ludy.   Nauczywszy  się  rozpalać  ogień  samodzielnie
  człowiek nie  był  już tak związany z jedną jaskinią, w której
  podtrzymywał  stałe  ognisko. Po upolowaniu zwierzyny mógł
  ją na miejscu upiec. Człowiek mógł teraz przenosić się na coraz
  to nowe miejsce,  bez potrzeby przenoszenia ze sobą ognia.
  Stopniowo  człowiek doskonalił swe narzędzia. Olbrzymim
  skokiem na tej drodze było wynalezienie  łuku i  strzały. Było
  to pierwsze skomplikowane  narzędzie  w  dziejach człowieka.
  Człowiek  stał już wtedy na  wysokim stopniu  rozwoju,  jeżeli
  potrafił połączyć końce zgiętej, sprężystej  gałęzi cięciwą, stru-
  ną ze zwierzęcych kiszek  i za pomocą takiego  narzędzia, wy-
  rzucać strzały na dużą odległość. Z czasem strzały te  człowiek
  zaczął zaopatrywać w kamienne  ostrza z jednego końca i opiep-
  rzenie —  z drugiego. Dzięki  temu strzała  miała większą siłę
  przebijającą,  dalej leciała, a pióra nadawały jej dużą celność.
  
  Tiei obserwacji 1 prób złożyć się  musiało na to, by  człowiek
  doszedł do wniosku, że strzała, zaopatrzona  w pióra na końcu,
  zachowa lepiej kierunek lotu.
  Wynalazek łuku i strzały rozpoczyna nowy  okres rozwoju
  człowieka. W tym okresie człowiek nauczył się z włókien pleść
  koszyki i maty,  z kamienia wykuwać naczynia.  Kamienne na-
  rzędzia były już nie łupane, a gładzone i o wiele lepiej wyko-
  nane. Niewątpliwie w  tym czasie niektórzy  ludzie zaczęli spe-
  cjalizować się w wykonywaniu takich  przedmiotów, jak kosze,
  maty, narzędzia kamienne.
  Za pomocą ognia i kamiennego topora   człowiek  zaczął
  robić łodzie z pni drzew, zaczął też  budować szałasy i chaty z be-
  lek lub łupanych  desek. Nauczywszy  się robić łódź, budować
  chatę z belek, posiadając łuk i  strzały, człowiek jeszcze, bar-
  dziej uniezależnił się od przyrody.  Nie potrzebował trzymać
  się jaskini i nor.  Po rzekach i jeziorach mógł odbywać dalekie
  drogi, szukać nowych dogodniejszych miejsc  dla życia.  Mając
  łuk i strzały mógł z łatwością poradzić sobie z  silnym nawet
  zwierzęciem.  Głównym źródłem pożywienia  człowieka  było
  w tym czasie nadal jeszcze myśliwstwo  i rybołówstwo.
  Na jak wysokim  stopniu rozwoju   stał wówczas człowiek
  świadczą znalezione w  wielu miejscach pięknie wykonane ry-
  sunki zwierząt, sceny, z polowania, figurki wykonane  z  kości
  i drzewa.  Ludzie ubierali się głównie w skóry, ale potrafili swą
  odzież  wykonać bardzo  dobrze i nawet ładnie. Odzież  skórza-
  na  była  ozdabiana haftem,  za pomocą zabarwionych  żył.
  Kobiety nosiły naszyjniki z muszli, zębów zwierząt itp.
  Nowy wielki  okres rozwoju człowieka nastąpił wraz z wy-
  nalezieniem garncarstwa. Pierwsze naczynia  gliniane powsta-
  ły z oblepionych  gliną koszyków.  Później lepiono  je już bez
  ich pomocy, z czasem zaś zaczęto  używać do tego  koła garn-
  carskiego.                  ,
  Polując na zwierzęta człowiek był uzależniony od przypad-
  u. Nierzadkie były na pewno wypadki, gdy po nieudanym pb-
  owaniu musiał głodować, odżywiać się  byle czym.  To pchnęło
  złowieka do gromadzenia  pożywienia.  Najlepiej było to ro-
  ić magazynując je w żywej postaci. Złowione w pułapkę zwie-
  zęta, np. jelenie,  bawoły, łosie,  renifery itp. trzymano w za-
  roszonych miejscach i zabijano  w miarę potrzeby.   Z  czasem
  złowiek zamiast  zabijać je zaczął  je wykorzystywać dla róż-
  ych celów. W ten sposób człowiek  z myśliwego stał się hodow-
  ą.  Człowiek zaczął teraz korzystać z  potraw mlecznych. To
  eszcze bardziej przyczyniło się do  jego rozwoju.
  
  Podobnie drogą długiej obserwacji,  człowiek  doszedł  do
  umiejętności uprawy zbóż.  Początkowo korzystał on z nasion
  dzikich roślin zbożowych. Z czasem jednak nauczył się je świa-
  domie zasiewać i uprawiać. Ziemię kopano początkowo zaos
  trzonymi pałkami, później motykami kamiennymi i kościany-
  mi (np. z roga jelenia nasadzonego na pałkę).
  O wiele lepiej i wydatniej mógł  człowiek  pracować, gd
  zamiast kamienia'  zaczął stosować  metal. Długie wieki trwał
  to, zanim człowiek uświadomił sobie,  że niektóre gatunki „zie-
  mi", pod wpływem ognia wydzielają z siebie metale,  jak mied
  ołów, żelazo, zanim sam zaczął  rudę   przetapiać w  specjalni
  sporządzonych piecach.  Mając w swych rękach metal, Człowie
  zaczął sporządzać  najprzeróżniejsze narzędzia.  Kamienną si
  kierę zastąpiła miedziana, później bronzowa, w końcu żelazna
  Ostrza strzał, oszczepów,  motyki, lemiesze pługa zaczęto robi
  z metalu.  Człowiek nauczył się też sporządzać kołowrotki d
  przędzenia nici wełnianych czy też lnianych  oraz  warsztaty
  tkackie.
  Teraz  już  jeden   człowiek  nie mógł sam zajmować się
  wszystkim. Dlatego też jedni członkowie rodziny (a Uczyły one
  po kilkadziesiąt osób)  zajmowali się  np. myśliwstwem, inni
  garncarstwem, jeszcze inni specjalizowali się w obróbce  metali
  itp. Powstał podział pracy, zaczęły powstawać rzemiosła.  Nadal
  jednak wszystko, co zdobyła i  posiadała   gromada, stanowiąca
  rodzinę było wspólną własnością wszystkich jej członków.  Na
  równe części dzielono mięso upolowanego zwierzęcia,  złowione
  ryby, zebrane zboża. Dopiero z czasem,  gdy narzędzia zostały
  udoskonalone i za ich pomocą  jeden człowiek mógł  zapewni'
  sobie życie, a nawet gromadzić  zapasy,  pojawiła się, w związku
  także z innymi zjawiskami życia społecznego — prywatna wła-
  sność, dawna wspólnota rozpadła się, a na jej miejsce pojawił
  się bogaci i biedni.  Rozpoczął  się nowy, wielki okres dziejó
  człowieka,  kiedy społeczeństwo ludzkie  zostało podzielone n
  klasy.
  Tak więc w ciągu wielu tysiącleci rozwoju człowiek nau
  czy! się sporządzać rozmaite narzędzia, od prostego kamienneg
  skrohacza i noża do skomplikowanych narzędzi żelaznych, war
  sztatu tkackiego i żarn.  Z ciemnej, zakopconej jaskini  człowie
  stopniowo przeszedł do szałasu, chaty z belek, wreszcie do d
  mów  budowanych  z kamienia i glinianych cegieł,  początków
  surowych  tylko, później wypalanych. Zamiast zdobywać poż
  wienie tylko drogą polowania, zaczął je  sam hodować w posta
  bydła i zbóż. Wreszcie w społeczeństwach ludzkich zaczyna s
  
  podział pracy.  Jedne plemiona zajmują się pasterstwem,  inne
  rolnictwem. Niektórzy zaś członkowie rodzin zaczynają się zaj-
  mować rozmaitymi rzemiosłami.  Wskutek  tego ludzie zaczęli
  wymieniać między sobą rozmaite przedmioty — rolnicy zamie-
  niali zboże na  bydło, rzemieślnicy wymieniali swe  wyroby na
  zboże,  bydło itp., rozwinął się handel wymienny.
  Tę olbrzymią drogę, jaką przebył człowiek zawdzięcza on
  pracy.  Praca ukształtowała jego rękę, rozwinęła mózg, dała lep-
  sze pożywienie, lepsze warunki życia, przekształciła ciało czło-
  wieka, spowodowała, że człowiek zaczął mówić i myśleć. Praca
  uczyniła zeń  to, czym  jest dzisiaj — pana przyrody, który co-
  raz lepiej i pełniej poznaje jei prawa i wykorzystuje ją  dla
  swych  potrzeb.

• JAK WYGLĄDAŁ ŚWIAT W CHWILI, KIEDY POJAWIŁ SIĘ CZŁOWIEK?

  Na poprzedniej  pogadance dowiedzieliśmy się, jak krok zt
  krokiem uczeni wydzierali  przyrodzie tajemnicę najstarszych
  dziejów człowieka i jego przodków. Odkryły tę tajemnicę liczne
  wykopaliska w wielu miejscach kuli ziemskiej. Pozostał jednak
  nie wyjaśniony do końca  okres najważniejszy, okres  narodzin
  człowieka,  przekształcania  się  człowieka w świadomą  istotę,
  właśnie — w człowieka. Ażeby lepiej  zrozumieć tę sprawę, mu-
  simy pokrótce zapoznać się w warunkami, w jakich ten wielki
  proces  się odbywał.
  
  Człowiek,  ów« najmłodszy  i najbardziej  doskonały  twór
  przyrody, żyje na Ziemi nieco więcej niż % miliona lat. W tym
  czasie zaszły na powierzchni ziem;. zwłaszcza w klimacie, duże
  zmiany.  Dwa ostatnie okresy historii Ziemi mają szczególnie
  doniosłe znaczenie w rozwoju człowieka.  Geologia * określa te
  kresy  nazwami: trzeciorzęd i czwartorzęd.
  Na początku ostatniej, trwającej po dziś epoki dziejów Zie-
  i, jej powierzchnię  pokrywała bujna  roślinność, której ni-
  łe ślady znajdują uczeni w postaci skamieniałości. Na olbrzy-
  ich obszarach Ziemi panował bardzo ciepły klimat.
  Ale z czasem klimat zaczyna się  pogarszać, a wreszcie na-
  tępuje zjawisko, które prawdopodobnie niejednokrotnie już za-
  * Geologia — nauka o ziemi
  
  chodziło przed tym w dziejach Ziemi. Północną część Europy,
  Azji i Ameryki pokryła gruba warstwa śniegów. W ciągu wielu,
  wielu dziesiątków lat śnieg tajał i zamarzał na lód, tworząc ol-
  brzymie lodowce.  Lód lodowcowy nie jest w dużych masach
  tak sztywny, jest dość plastyczny, może posuwając się pod wpły-
  wem własnego ciężaru wypełniać  nierówności  ziemi,  doliny,
  wąwozy itp.
  Gromadząc się na  północy masy lodowcowe zaczęły  więc
  posuwać się na południe, pokrywając ogromną przestrzeń Euro-
  py i Ameryki północnej.
  Okres lodowcowy trwał dość długo — około pół miliona lat
  i przerywany był cieplejszymi okresami, kiedy to lodowce wy-
  cofywały się ku biegunom. Najmniej cztery razy Ziemia prze-
  żywała oziębienie i trzy razy — ocieplenie.   Pozostałości  tego
  okresu możemy po dziś dzień  oglądać na naszych polach, w po-
  staci samotnych olbrzymich kamieni, sterczących wśród równin,
  niektórych łańcuchów wzgórz. Kamienie te — tzw.  głazy na-
  rzutowe przyniesione zostały  przez lodowce.
  W połowie okresu  lodowcowego ocieplenie połączone  było
  z okresem suszy, która przez dłuższy czas panowała w Europie.
  Susza ta wyniszczyła lasy na obszarach piaszczystych, spowo-
  dowała powstanie lotnych piasków i wydm. W tym czasie poja-
  wiły się stepy, rozległe obszary pokryte jedynie trawą i z rzad-
  ka tylko krzewami czy pojedynczymi kępami  drzew.
  Ochładzający się i ocieplający na przemian klimat powodo-
  wał duże zmiany w roślinności znacznych obszarów Ziemi.  Jed-
  ne rośliny wymierały, inne zaś nabierały nowych cech, korzyst-
  nych w takich właśnie warunkach, stawały się zupełnie nowy-
  mi gatunkami. Jak już  wiemy, w tym właśnie czasie powstało
  wiele istniejących do dziś  drzew  i krzewów. Zmiany klimatu
  powodowały również wędrówki zwierząt.  Gdy klimat oziębiał
  się — zwierzęta wędrowały na południe, gdy zaś następowało
  ocieplenie — zwierzęta podążały na północ w ślad za ustępują-
  cym lodowcem. Ale te zmiany klimatu przetrzymały  tylko nie-
  które zwierzęta, te które potrafiły przystosować się do nowych,
  ciężkich warunków. Wiele zaś gatunków doszczętnie  wyginęło.
  Z epoki lodowcowej zachowało się wiele szczątków roślin-
  nych i  zwierzęcych. Cały ten  okres dziejów Ziemi oglądał już
  własnymi oczami człowiek pierwotny. Świadczą o  tym rozmaite
  wykopaliska. Nasuwa się pytanie:  Kiedy więc pojawił się czło-
  wiek? Co było przyczyną jego powstania? Szukając odpowiedzi
  
  5tt
  
  na to pytanie uczeni coraz bardziej zagłębiali się w przeszłość,
  znajdując coraz to wcześniejszych przodków człowieka. Tójdź-
  rr.y w.z- ich śladami

• MAŁPY — ZWIERZĘTAMI NAJBARDZIEJ ZBLIŻONYMI DO CZŁOWIEKA

  Do  małp człekokształtnych  zaliczamy goryla, szympansa,
  orangutana i gibbona.  Pierwsze  dwie żyją w środkowej  Afry-
  ce, pozostałe w Azji.
  
  Tryb życia tych człekokształtnych ssaków jest bardzo roż-
  ny. Ale w niektórych  wypadkach są pewne podobieństwa. Tak
  więc budują sobie one gniazda noclegowe z połamanych, ulist-
  nionych gałęzi na drzewach lub na ziemi. Żywią się roślinami,
  choć nie gardzą dodatkiem pokarmu  zwierzęcego. W niewoli
  trudno *się chowają,  przeważnie ulegają  chorobom  płuc  lub
  przewodu  pokarmowego, wymagają  bardzo starannej, nawet
  troskliwej opieki jak dzieci.
  Goryl jest największą  małpą człekokształtną.  Żyje on w
  tropikalnych puszczach Afryki. Można wyróżniać dwa gatun-
  ki omawianego zwierzęcia:  zachodni (z  Kamerunu) o czarno-
  brunatnym owłosieniu i  górski (żyjący na północ od jeziora
  Tanganika). Pierwszy  z  nich  jest groźniejszy  i  bardziej napa-
  stliwy, drugi  raczej łagodny.  Są to zwierzęta dużych rozmia-
  rów, dochodzą  bowiem  do  2  m wysokości i 200  kg ciężaru
  (samce). Przebywają chętnie na ziemi, chodzą  opierając się ca-
  łą stopą, przeważnie  podpierając się przednimi kończynami.
  Żyją w grupach (rodzinach), składających się z samca i 4 — 6
  samic z młodymi.
  Szympans żyje w dziewiczych lasach Afryki, choć podcho-
  dzi również w pobliże osiedli  ludzkich. Buduje on swe gniazda
  noclegowe wysoko na drzewach. Żywi  się głównie  owocami.
  W niewoli trzyma się stosunkowo  najlepiej, szczególnie jeżeli
  traktuje się go łagodnie i troskliwie. Jest bardzo pojętny i mo-
  że się  nie jednego nauczyć (jazdy  na rowerze,  na wrotkach).
  Charakteryzuje go wesołość, jest bardzo towarzyski  i okazuje
  wiele sympatii swemu opiekunowi. Jest on mniejszy od gory-
  la: wzrost samca dochodzi do  170 cm, samicy 130 cm. Na ziemi
  porusza się szympans  na  4 kończynach podpierając się zgięty-
  mi palcami rąk.
  Orangutan  i gibbon żyją  w Azji, w  Indonezji. Wielkie po-
  dobieństwo budowy orangutana  i człowieka. odbiło się nawet
  W jego nazwie. Słowo „orang-utan" oznacza w  języku miesz-
  kańców wysp Borneo  i Sumatry — „leśny człowiek". Średniej
  wielkości (do 130 cm) posiada  znacznie dłuższe kończyny przed-
  nie (ręce), aniżeli  tylne.  Przebywa w nizinnych,  bagnistych te-
  renach lesistych, żyje  przeważnie na drzewach, na ziemi poru-
  sza się niezgrabnie i chodzi po niej niechętnie.  Żywi się owoca-
  mi, delikatnymi młodymi pędami roślin  i korzeniami, choć nie
  gardzi  robakami ani jajami  ptaków.
  Jeszcze bardziej przystosowany do życia na drzewach jest
  gibbon. Zamieszkuje on  lasy  Indonezji i Malajów.   Charakte-
  ryzuje £0 niewielki wzrost,  smukła  budowa ciała i bardzo dłu-
  
  gie kończyny przednie. Pozwala mu to na zręczne poruszanie
  się na drzewach i dalekie skoki z gałęzi na gałąź. Na ziemi bie-
  ,tga on na 2 nogach, balansując rękami dla utrzymania równo-
  wagi. Gibbony żyją w grupach rodzinnych lub zespołach kilku
  rodzin.
  'Wszystkie te małpy  mają wiele wspólnych cech z człowie-
  kiem,  jak  ogólna budowa ciała, zwłaszcza  szkieletu, budowa
  czaszki, zdolność poruszania się na dwu  nogach  i  wiele, wiele
  innych.
  Wiadomuści o tych zbliżonych do człowieka zwierzętach po-
  trzebne są dla dobrego zrozumienia  dalszego wyjaśnienia po-
  wstania i rozwoju człowieka.

• NA TROPACH PIERWSZYCH LUDZI

  Uczeni znajdowali i gromadzili od dawna wiele szczątków
  zwierząt i  roślin wymarłych, pochodzących z dawo minionych
  epok. Jednakże długo nie mogli się oni poszczycić znalezieniem
  szczątków  człowieka,  które  mogłyby  przyczynić się  do  wyjaś-
  nienia dziejów rozwoju człowieka.
  Dopiero w 1826 r. znaleziono w dolinie rzeki Neander koło
  Dusseldorfu  (Niemcy)  szczątki szkieletu, które po długich ba-
  daniach, dociekaniach i dyskusjach uznano za szczątki dawne-
  go człowieka. Dziś znamy już kilkadziesiąt miejscowości  w Eu-
  ropie i Azji, gdzie znaleziono nie tylko szczątki czaszek i kości,
  ale nawet dość dobrze  zachowane szkielety i całe czaszki.
  Dzięki tym odkryciom można było odtworzyć  wygląd ów-
  czesnych ludzi. Od nazwy miejscowości, gdzie znaleziono  pierw-
  sze szczątki tego człowieka, nazwano go człowiekiem neander-
  talskim, albo neandertalczykiem. Żył  on około 150 tysięcy lat
  temu. Był on niewysokiego wzrostu, do 160 cm wysokości. Bu-
  dowę ciała miał wyprostowaną, lecz nieco pochyloną do przodu.
  Kości udowe wskazują na to, że zapewne chodził mając  ugięte
  kolana. Posiadał długie ręce  i dużą głowę. Czaszka neandertal-
  czyka była  wszerz i wzdłuż bardziej rozwinięta niż u człowieka
  dzisiejszego, lecz była niższa, o bardziej pochylonym czole. Po-
  jemność jej  wynosiła od 1100 do 1408 cm3,  a więc była prawie
  równa pojemności czaszki człowieka współczesnego. Ponad oczy-
  ma posiadał neandertalczyk silnie zaznaczone łuki brwiowe, na-
  
  tomiast szczęka dolna pozbawiona była bródki. Tak więc jedno
  z ogniw długiego łańcucha rozwoju człowieka było znalezione.
  W  1891  r. znalazł  lekarz holenderski, Eugeniusz  Dubois
  (czyt  Dibua)  na wyspie Jawie szczątki, których budowa była
  znacznie pierwotniejsza aniżeli  neandertalczyka. Dubois uznał
  istotę tę za przodka rodu  ludzkiego i nazwał go „małpoludem
  wyprostowanym", gdyż w budowie jego szkieletu znać było za-
  równo cechy  małpy człekokształtnej, jak i człowieka.
  W samej  rzeczy czaszka małpoluda przypomina czaszki małp
  człekokształtnych. Była bardzo wydłużona, czoło miała cofnięte
  w tył i silnie zaznaczone łuki brwiowe. Pojemność jej wynosi-
  ła zaledwie 850 cm3, a więc znacznie mniej, aniżeli pojemność
  czaszki neandertalczyka.
  Ale mimo to, jest to znacznie większa pojemność niż u  naj-
  bardziej rozwiniętej małpy (goryla), którego czaszka w najlep-
  szym  razie ma około 650 cm3 pojemności.
  Na temat znalezionych przez Dubois szczątków toczyły się
  długo spory między uczonymi. Jedni uważali kości te za szcząt-
  ki szkieletu małpy, Dubois natomiast i szereg innych uczonych
  uważał je  za  ogniwo łączące człowieka ze światem zwierzęcym.
  Nowe wykopaliska  dokonane w Chinach wyjaśniły sprawę tę
  całkowicie. Na południe od Pekinu, w miejscowości Czu-ku-tien
  zbadano jaskinię, w  której pod grubą  warstwą mułu odkryto
  kości zwierzęce i 26 czaszek młodych i starych osobników mał-
  poluda i wiele innych  kości, przypominających budową  swą
  małpoluda wyprostowanego.
  Najciekawszą jednak rzeczą było to, że  w warstwie, w  któ-
  rej znaleziono szczątki małpoludów, były wyraźne ślady ognisk
  w postaci  węgla drzewnego i popiołu, opalonych kości zwierzę-
  cych,  a obok ognisk znaleziono bardzo prymitywne  narzędzia
  kamienne.
  Nie ulegało więc wątpliwości,  że były  to ślady człowieka,
  który jak  dalsze badania wykazały — żył około 600 tysięcy lat
  temu.
  Te znaleziska i cały szereg  innych, odkrytych w ciągu kil-
  kudziesięciu lat, dały obraz najdawniejszego przodka człowieka.
  Krąg  wiadomości o  człowieku pierwotnym udało się znacz-
  nie rozszerzyć dzięki odkryciu szczątków jeszcze  starszych od
  opisansgo wyżej małpoluda wyprostowanego. W ciągu ostatnich
  25 łat wykopano w południowej Afryce szczątki Ltot, których
  pojemność czaszki  była mniejsza, aniżeli  pojemność  czaszek
  małpoludów  wyprostowanych, u których jednakże znać wiele
  "och ludzkich,
  »
  
  Badania kończyn wykazały, że Istoty nazwane australopite-
  kami chodziły na dwóch nogach  w postawie wyprostowanej.
  Były one niezbyt wysokiego wzrostu (około 150 cm),  zapewne
  bardzo ruchliwe, o sprawnych rękach. Żyły około 3 milionów lat
  temu. Budowa ich ciała wskazuje na to, że posiadały one obok
  licznych cech małp człekokształtnych i cechy ludzkie,  szczegól-
  nie  widoczne w uzębieniu.
  One to  stanowią w rozwoju  człowieka ogniwo pośrednie
  między najprostszym człowiekiem a małpą  człekokształtną. W
  rozwoju człowieka były one istotami przedludzkimi.
  Z powyższych danych wynika, że linia  rozwoju człowieka
  prowadziła  od małp człekokształtnych, poprzez austrałopiteka
  i małpoluda wyprostowanego do pierwotnego człowieka, jakim
  był  neandertalczyk.
  *        ' i
  *         *
  
  
  O tym, jak przebiegał ten rozwój,  jak i  dzięki czemu czło-
  wiek stał się rozumną istotą, panem przyrody, dowiemy się na
  następnej pogadance.
  Jednakże już teraz warto sobie pokrótce odpowiedzieć na
  pytanie,  jak doszło do tego, że człowiek wywodząc się ze świa-
  ta zwierząt osiągnął przecież taki stopień rozwoju, który go da-
  leko wywyższa ponad zwierzęta.  Jeszcze w ubiegłym  stuleciu
  Fryderyk Engels, jeden z  twórców naukowego socjalizmu, wy-
  jaśnił tę  sprawę, a nauka współczesna całkowicie potwierdziła
  słuszność jego poglądów.
  Według  Engelsa  człowieka stworzyła praca.  Dzięki kro-
  czeniu na tylnych kończynach i zwolnieniu rąk od czynności
  chodzenia i  łażenia, zaczął człowiek pierwotny posługiwać się
  ręką  jako  narzędziem pracy.  Posługując się najpierw kijem,
  później narzędziami z kamienia, uzyskał przewagę nad silniej-
  szymi nawet od siebie zwierzętami, zaczął gromadzić zapasy po-
  żywienia i wszystkiego, co mu było do  życia potrzebne. Jedno-
  cześnie rozwijał się coraz szybciej jego mózg, człowiek uczył się
  rozwiązywać coraz trudniejsze zadania  życiowe, myśleć, obser-
  wować i  wyciągać wnioski, przewidywać co  mu dzień jutrzej-
  szy przyniesie.  Nauczył  się  on najpierw przechowywać ogień,
  powstały przypadkowo od pioruna, następnie  wzniecać go i wy-
  korzystywać  dla  przygotowania  pokarmów  i ochrony przed
  zimnem.  Wszelkie prace łatwiej  wykonywać było zbiorowym
  wysiłkiem,  toteż człowiek zaczął żyć w gromadach, z których
  później rozwinęło się społeczeństwo ludzkie.
  
  W parze z doskonaleniem mózgu i rozwojem życia społecz-
  nego postępował rozwój  mowy, która   pozwalała  mu łatwo
  i szybko porozumiewać się z innymi ludźmi. Już to wyróżniło
  go  wśród wszystkich innych  zwierząt, które są  pozbawione te-
  go  najdoskonalszego środka  porozumiewania się.  Dzięki  mo-
  wie, a później  także pismu, człowiek mógł przekazywać naby-
  te doświadczenia następnym pokoleniom, co przyśpieszyło jesz-
  cze rozwój życia społecznego  i stało się podstawą kultury i na-
  uki, których nie posiadają, żadne zwierzęta na świecie. Wszystko
  to tak bardzo wywyższyło  człowieka, że  zaczął  on tworzyć le-
  gendy o swym cudownym pochodzeniu i  dopiero nauka współ-
  czesna wykazała, że wywodzi  on się ze świata zwierząt.
  Ale ta sama nauka uczy nas, że człowiek nie jest już zwie-
  rzęciem.  Rozwinięty umysł,  możliwość  wykonywania najbar-
  dziej trudnej i  złożonej pracy, życie społeczne, kultura i  nauka
  uczyniły  człowieka zupełnie  wyjątkową istotą  w przyrodzie.
  Podlega on oczywiście prawom przyrodniczym,  a w jego umy-
  śle  i uczuciach nie ma nic  cudownego, nadprzyrodzonego. Alf
  społeczeństwo ludzkie rządzi  się  też własnymi prawami, któn
  nie  stosują się  do zwierząt. Są to prawa rozwoju społecznego
  które powodują, że człowiek  i społeczeństwo ludzkie stale sit
  rozwijają i doskonalą. One  to każą człowiekowi walczyć o co-
  raz  lepsze i szczęśliwsze życie, o  coraz lepszy i sprawiedliwsza
  ustrój społeczny.

• O POCHODZENIU CZŁOWIEKA

  W budowie i rozmieszczeniu narządów ciała  ludzkiego,  a
  także w ich czynnościach  przejawia się wyraźnie podobieństwo
  człowieka  do zwierząt, szczególnie ssaków. Człowiek pokryty*
  jest włosami, którymi pokryte są  ciała tylko ssaków, posiada
  gruczoły mleczne, muszle uszne, trojakiego rodzaju zęby (sie-
  kacze, kły i zęby trzonowe), tkwiące w zębodołach szczęk. Orga-
  nizm człowieka jest zbudowany w zasadzie tak samo, jak orga-
  nizm innych ssaków.  Również i poszczególne narządy u czło-
  wieka i u ssaków są podobne i  podobnie działają.
  Na podstawie jakich  faktów wyciągamy wnioski dotyczące
  pochodzenia człowieka?  W organizmie ludzkim istnieją tzw.
  narządy szczątkowe. Są to narządy, które w człowieku  wystę-
  pują w stanie zaniku,  podczas gdy u zwierząt są one dobrze roz-
  winięte i  wykonują takie czy inne funkcje, zależnie od  trybu
  życia danego zwierzęcia.  Wymienimy kilka najbardziej charak-
  terystycznych przykładów:
  Każdy człowiek w okresie swego życia zarodkowego  pokry-
  ty jest delikatnym owłosieniem. Włosy te rozmieszczone są tak
  samo jak u innych  ssaków i pokrywają całe ciało z wyjątkiem
  Viłoni, stóp i warg. W  6 — 7 miesiącu życia zarodkowego płodu
  owłosienie to zanika.  Szczątkowymi narządami są  mięśnie  po-
  ruszające uszy, toteż  nieliczni ludzie  potrafią się  nimi  posłu-
  giwać.
  Organem szczątkowym człowieka jest ogonowa część krę-
  gosłupa składająca się z 3 — 4 niedorozwiniętych kręgów, jest
  to resztka  posiadanego kiedyś przez człowieka ogona.  Niemało
  szczątkowych  narządów  pozostało i w wewnętrznej  budowie
  człowieka.  Np. wyrostek robaczkowy ślepej  kiszki   w  organiz-
  
  mie człowieka już zanika i nic oprócz częstego zapalenia czło-
  wiekowi  nie przynosi. Natomiast u zwierząt, zwłaszcza trawo-
  żernych.  ma on duże znaczenie. Charakterystyczne, że szczątko-
  we narządy są znacznie silniej rozwinięte u zarodka ludzkiego',
  gdy jeszcze znajduje się on w łonie matki, aniżeli u dorosłego
  człowieka.
  Szczególnie pouczających dowodów wskazujących na  po-
  chodzenie człowieka dostarcza  embriologia (nauka o  rozwoju
  zarodka). Po zapłodnieniu komórka jajowa człowieka przechodzi
  w swym  rozwoju szereg faz. Nie różnią się one niczym od tych
  samych faz u każdego ssaka. Na początku swego rozwoju zaro-
  dek człowieka nie posiada  cech kręgowca. Rozwijają się  one
  dopiero stopniowo. Śledząc  dokładnie  rozwój  zarodka, można
  stwierdzić, że jest to jak gdyby powtórzenie w bardzo krótkim
  czasie  dziejów człowieka, dziejów przeobrażania się go od pro-
  stej formy, złożonej z jednej mikroskopijnej komórki powstałej
  z połączenia się jaja z plemnikiem, do coraz bardziej złożonej, od
  zwierzęcia bezkręgowego, do kręgowca, do człowieka.
  Jeżeli mówimy o podobieństwie  budowy  człowieka i in-
  nych ssaków, to szczególnie uderzające podobieństwo  widzimy
  porównując człowieka z małpami człekokształtnymi, a zwłaszcza
  z szympansem, gorylem i orangutanem. Wystarczy przypatrzeć
  się małpom w ogrodzie zoologicznym. Uderza nas przede wszy-
  stkim chwytność kończyn małpy, tak podobna do  chwytności
  naszej  ręki. Podobieństwo naszej ręki i małpy potwierdza jesz-
  cze  fakt,  że palce u małp zakończone  są  paznokciami, jak u
  człowieka, a nie pazurami czy kopytami, jak to widzimy u po-
  zostałych ssaków.  Cechą odróżniającą małpy od innych ssaków
  jest posiadanie tylko 1 pary gruczołów mlecznych, przy pomocy
  których małpa karmi swe młode, jak kobieta niemowlę. Ważne
  jest również, że gruczoły te umieszczone są na piersiach, a nie
  na brzuchu, jak u innych ssaków, które mają tych gruczołów
  więcej niż dwa.
  Daleko idące  podobieństwo widzimy też w budowie szkie-
  letu, mięśni, płuc,  serca, naczyń  krwionośnych, mózgu i ner-
  wów. Posiadając jak i człowiek mięśnie twarzy małpa może za
  pomocą ruchu tych mięśni  wyrażać   radość,   żal,   przestrach
  i gniew.
  Ale  małpy nie tylko z budowy przypominają  człowieka.
  Podobne są również ich czynności  życiowe, a  nawet  choroby
  (gruźlica, katar, choroby przewodu pokarmowego). Badania  nad
  inteligencją małp  wykazały, że pod tym względem przewyższa-
  ją one inne ssaki.
  
  iii
  
  , Badania takie polegają na tym, że daje się małpie do roz-
  ązania jakieś zadanie wymagające namysłu i zastanowienia
  się. Umieszcza się np. jakiś owoc (przynętę) zbvt daleko od klat-
  ki, ażeby małpa mogła ją przyciągnąć ręką  Okazuje się. że mał-
  pa korzysta wówczas z leżącego w pobliżu kija, ażeby przyciąg-
  nąć owoc.  Jeżeli do owocu  przywiązany jest sznurek,  małpa
  zawsze potrafi to wykorzystać, ażeby przynętę  zdobyć;  żadne
  inne zwierzę nie poradzi sobie w podobnych  warunkach.
  W rozwiązywaniu tego  rodzaju zadań najwięcej inteligencji
  wykazuje szympans. Umie  on ustawić  jedną na drugiej dwie
  skrzynie  i przy pomocy  tak sporządzonego rusztowania strącić
  wysoko zawieszony owoc kijem, jeżeli kij jest zbyt krótki, aże-
  by dosięgnąć nim owoc z ziemi. Jeżeli trzcina, którą chce strą-
  cić owoc, jest zbyt krótka, umie ją nadsztukować,  wkładając
  jedną trzcinę w drugą. Małpa łatwo naśladuje człowieka. Nau-
  czy się nosić ubranie, jeść przy wspólnym  stole, posługując się
  talerzem, widelcem i łyżką.
  W laboratorium znakomitego uczonego radzieckiego Pawło-
  wa był szympans, który umiał odkręcać kurek wodociągu, na-
  brać wody w usta i zalać w ten sposób  płonący  ogień,  który,
  przeszkadzał mu zdjąć przynętę.
  Darwin podaje, że znał małpę, która mając słabe zęby, po-
  sługiwała się kamieniem dla rozbijania orzechów. Kamień ten
  małpa ukrywała  w słomie i nie pozwalała nikomu go zabrać.
  Wszystko  to świadczy o umiejętności  małpy posługiwania
  się przedmiotami, jako prymitywnymi narzędziami,  co podob-
  nie jak u człowieka wymaga kombinowania i najprostszego —
  myślenia.
  Doświadczenia te stają  się bardziej zrozumiałe, gdy porów-
  na się budowę układu nerwowego człowieka i zwierząt, a  zwła-
  szcza budowę mózgu. Im-na wyższym poziomie rozwoju stoi da-
  ne zwierzę kręgowe, tym większy ciężar ma jego mózg w sto-
  sunku do całego ciała,  tym bardziej skomplikowana jest jego
  budowa.  Największy (w stosunku  do ciała) mózg, najbardziej
  rozwinięty, najbardziej skomplikowany  ma człowiek.
  Mózg małp człekokształtnych jest bardzo podobny do móz-
  gu człowieka, choć nie dorównuje  mu wielkością i złożonością
  budowy.
  Małpy człekokształtne posiadają bardzo bliski człowiekowi
  skład krwi i tę samą ilość zębów. We wczesnym stadium rozwo-
  jowym trudno odróżnić  zarodek  małcy od zarodka  człowieka.
  
  . Jeden z anatomów zbadał 1065 cech anatomicznych u czło-
  wieka, goryla, szympansa, orangutana i gibbona.
  Wynik był następujący: na 1065 cech branych pod uwagę,
  396 cech  wspólnych ma człowiek z szympansem, 385 cech  —
  z gorylem, 354 — z orangutanem, a 117 — z gibbonem, 312 cech
  właściwych jest tylko człowiekowi.
  Jakie to cechy?
  Podstawową cechą ludzką jest pionowa, wyprostowana bu-
  dowa ciała. Co prawda, małpa przybiera też  czasami  taką po-
  stawę, ale czyni to rzadko, raczej z przymusu, pomagając soKe
  kończynami przednimi  utrzymać  równowagę. Chodząc  w ten
  sposób małpy  człekokształtne mają  kręgosłup bardziej pochy-
  lony od kręgosłupa człowieka.
  W związku z  pionową postawą  ciała człowieka pozostają
  i inne cechy budowy jego szkieletu. Jego klatka piersiowa jest
  bardziej płaska i szeroka. Mięśnie kończyn górnych (rąk) zwol-
  nione od pracy przy chodzeniu wyspecjalizowały się w innych
  czynnościach  potrzebnych człowiekowi.
  Chodząc na  dwóch nogach na całej stopie, człowiek nie po-
  trzebował już, by jego nogi były tak chwytne  jak i ręce (co wi-
  dzimy np. u małpy). Stąd też jego noga rozwinęła się jako na-
  rząd chodzenia. Stopa stała się wysklepiona, przybrała budowę
  przypominającą  resor,  przez  co zmniejszają się wstrząsy przy
  chodzeniu. Palce są teraz krótkie, zwarte i osadzone blisko sie-
  bie, a nie jak u małpy długie i  rozwarte.  Ciekawe,  że u nie-
  mowlęcia  widzimy dążność do odstawiania palucha (dużego pal-
  ca) od reszty  palców, co przypomina dawną budowę nogi czło-
  wieka. Specyficznie ludzką cechą  jest   umięśnienie  i rozrost
  łydki, co  również  wiąże się z chodzeniem na tylnych kończy-
  nach  w postawie pionowej.
  Czaszka ludzka, a  szczególnie jej część  zawierająca móz-
  gowie (tzw. mózgoczaszka), jest znacznie większa niż u małp,
  podczas gdy część twarzowa  czaszki (tzw.  twarzoczaszka) do-
  znała  u człowieka  znacznego  skrócenia.  Jako  cechę ludzką na-
  leży  wymienić  wystający  nos, czego nie widać u małp, oraz
  czerwone  wargi.   Ta  ostatnia właściwość człowieka powstała
  przez  to, że wargi ludzkie pokrywa cienka warstwa nabłonka,
  przez  którą przeświecają  naczynia  krwionośne,  podczas gdy
  u zwierząt wargi pokryte są skórą, taką jak  reszta ciała.
  Mówiliśmy już, że  człowiek ma najsilniej  w porównaniu
  do zwierząt  rozwinięty  mózg. Mózg  ludzki jest mocno  pofał-
  dowany. Dzięki temu w niewielkiej  komorze czaszki mieści się
  masa  mózgowa,  której  zewnętrzną, najważniejszą część stano-
  
  wi tzw.  kora mózgowa, Ucząca około 14 miliardów komórek
  nerwowych,  specjalnej, bardzo skomplikowanej  budowy.
  Ciekawe jest  porównanie  stosunku  ciężaru mózgowia do
  ciężaru całego ciała: u człowieka ciężar  mózgu stanowi 1/40
  część całego  ciężaru, ale u szympansa już tylko 1/100,  a u ko-
  nia 1/400 itp.
  Jak  wynika z powyższych  liczb najwięcej substancji móz-
  gowej  na jednostkę  ciężaru całego ciała  wypada u człowieka.
  Zrozumiałe, że w tych warunkach człowiek wybił  się na czoło
  całego  świata zwierzęcego.
  W związku z rozwojem mózgowia podkreślić należy jesz-
  cze jedną cechę czysto ludzką, jaką jest mowa.
  Dźwięki  wydają wszystkie niemal  zwierzęta, lecz  są to
  dźwięki niezależne prawie od woli zwierzęcia.   Jedynie czło-
  wiek wydaje dźwięki, którymi  kieruje świadomie. W związku
  z tym  w mózgu posiada on specjalny ośrodek  mowy,  jakiego
  nie ma żadne inne zwierzę.
  Porównując  w ten sposób budowę małp człekokształtnych
  i człowieka,  ich czynności życiowe itp. dochodzimy  do nastę-
  pujących  wniosków. Z jednej  strony  widzimy  dużo  cech
  wspólnych człowieka i małpy.  Z drugiej strony szereg  cech,
  które posiada tylko  człowiek.   Dowodzi  to,  źe pochodząc  od
  wspólnych przodków człowiek przeszedł inną niż małpy drogę
  rozwojową, swoją własną drogę, która też i uczyniła zeń istotę
  rozumną — człowieka.
  Małpy człekokształtne są najbardziej zbliżone do człowieka.
  Jednakże człowiek wcale nie pochodzi od którejś z nich. Tylko
  ludzie  ciemni, chcąc zohydzić  naukę o pochodzeniu człowieka
  wygadują, że twierdzi ona, jakoby człowiek pochodził od żyją-
  cych dziś małp.  Małr)y, podobnie jak człowiek, są wytworem
  ewolucji,  która poszła jednakże u nich innym torem  aniżeli u
  człowieka i doprowadziła do specjalizacji  małp w kierunku ży-
  cia nadrzewnego. Wspólność wielu cech człowieka i małp  człeko-
  kształtnych świadczy natomiast o tym, że przed  milionami lat
  istniały jakieś istoty, z których  drogą ewolucji rozwinął się go-
  ryl, szympans, orangutan i gibbon —  z jednej strony, z  drugiej
  zaś — rozwinął się człowiek.
  Różne zwierzęta pochodzą  ze wspólnego pnia. W ciągu mi-
  lionów lat wydzielały się one w różnym czasie z tego w^ółnego
  pnia. Im wcześniej dane zwierzę to uczyniło, tym dłuższą dro-
  gę rozwoju przeszło, tym mniej cech wspólnych  ma ono z in-
  nymi zwierzętami. Dlatego człowiek ma więcej cech wspólnych
  
  z szympansem, aniżeli z pozostałymi małpami  człekokształt-
  nymi.
  Z  faktów powyższych  wynika, że przed setkami  tysięcy
  i  milionami lat istnieć musiały zwierzęta, z których powstały
  dzisiejsze  małpy  człekokształtne  oraz  przodkowie  człowieka.
  Porównując budowę człowieka i małp człekokształtnych uczeni
  doszli do wniosku, że małpy są najbardziej zbliżone do człowie-
  ka, że przeszedł on długi rozwój od wspólnego z nimi przodka
  do swej dzisiejszej postaci.
  Ale takich dowodów zwierzęcego  pochodzenia człowieka
  było mało.  Trzeba  było znaleźć szczątki  przodków człowieka
  i  krok  za  krokiem przestudiować rozwój,  jaki przeszedł  czło-
  wiek w ciągu setek tysięcy lat. Sprawa to nie łatwa, gdyż w cią-
  gu tak długiego czasu tylko  w wyjątkowych wypadkach zacho-
  wały się szczątki przodków człowieka.

• RODOWÓD CZŁOWIEKA

  Z poprzedniej pogadanki wiemy, że w poszukiwaniu przod-
  ków człowieka uczeni odkryli wpierw szczątki tzw.  człowieka
  neandertalskiego, a następnie jeszcze wcześniejszego od nean-
  dertalczyka — pitekantropa.
  Dokładne badania, jakie uczeni  przeprowadzili nad znale-
  zionymi szczątkami przodka człowieka  nazwanego pitekantro-
  pem,  czyli  „małpoludem  wyprostowanym", wskazują na to, że
  człowiek ów istniał już na początku  okresu lodowców.
  Przy szczątkach człowieka z początku okresu lodowcowego
  znaleziono  narzędzia kamienne i kościane. Człowiek ówczesny
  znał już ogień,  potrafił zeń  korzystać.  W jaskini Czu-ku-tien
  w Chinach, w której znaleziono liczne szczątki praczłowieka, od-
  kopano grubą  warstwę popiołu z nadpalonymi kośćmi i wypra-
  żonymi w ogniu kamieniami. Świadczy to, że praczłowiek pod-
  trzymywał ogień na jednym miejscu przez długie lata. Człowiek
  ten najprawdopodobniej nie umiał jeszcze sam rozniecać ognia,
  lecz korzystał z ognia wywołanego przez pioruny lub inne przy-
  czyny, dlatego też starał się podtrzymywać go, nie dopuścić do
  zagaśnięcia ogniska.
  Te odkrycia pokazują nam człowieka stojącego już na dość
  wysokim stopniu  rozwoju.   Rzecz jasna,  że korzystać  z ognia,
  korzystać  z prostych narzędzi, pałki,  odpowiednio dobranego
  kamienia — człowiek nie nauczył  się „nagle", „od razu". Mu-
  siało upłynąć wiele czasu, zanim, krok po kroku, pierwotny czło-
  wiek pojął, że ogień, który pali i niszczy wszystko na swej dro-
  dze, można wykorzystać po to, by ogrzał jaskinię, że ogień, który
  ~abija, spala wszystko  żywe w czasie pożarów lasu czy stepu,
  czyni  mięso smaczniejszym, łatwiejszym do spożycia. Musiało
  upłynąć  wiele  czasu, zanim człowiek pierwotny doszedł do tego,
  'e pałka  czyni jego ramię dłuższym, a  uderzenie — mocniej-
  zym, że przy pomocy kamienia łatwiej skruszyć kość  niż  zę-
  bami.
  Któż więc był przodkiem człowieka, tą istotą, która  pierw-
  za zaczęła  używać narzędzi i dała początek  człowiekowi? Mu-
  iała to być istota bardzo podobna  do człowieka pod względem
  udowy  i wyglądu, lecz nie posiadająca jeszcze cech ludzkich,
  
  tj. nie wyrabiająca celowo przygotowanych narzędzi i nie po-
  sługująca się ogniem.
  Uczeni wykryli, że na kilka milionów lal  przed nastaniem
  epcki Icclowccw^J Ps"-y tzw. australc-^lekl, istoty, które w zdu-
  miewający sposou łączyły  cechy ludzkie z cechami małp człeko-
  kształtnych.
  Australopiteki (czyli małpoludy — jak  nadal będziemy je
  nazywać) żyły w okolicach  stepowych  i półpustynnych  Azji
  i Afryki, w których nie ma zupełnie drzew, albo też rosną one
  w dużych odstępach od siebie. Brak drzew, które by dawały mał-
  poludem schronienia, zmuszamy je do szukania  kryjówek w roz-
  padlinach skał  i jaskiniach.  Chodząc po stepie, drapiąc się na
  skały,  austrałopitek  przyzwyczajał się chodzić na dwóch tylke
  kończynach, na nogach. Wskutek tego przybierał on coraz bar-
  dziej wyprostowaną  postawę, a jego ręce uwalniały się  dla in-
  nych, wyższych czynności.
  Żyjąc w  bogatych w owoce  lasach południowych, przodko-
  wie australcpiteka żywili.się pokarmem roślinnym. Było go tam
  pod dostatkiem. Ale na stepie tego  pokarmu brak. Musiał więc
  £ustra'opitek stukać sobie dodatkowego pożywienia. Były  nim
  drobne zwierzęta, jaja i pisklęta wybrane z  gniazd ptaków ste-
  powych itp. W  miarę jak  warunki życiowe pogarszały się, mu-
  siały  małpoludy coraz częściej   korzystać  tylko  z  pożywienia
  mięsnego. Teraz już nie wystarczał znaleziony pokarm (jaja,
  pisklęta) czy  przychwycone gdzieś w norce  zwierzątka.  Trzeba
  było dużo mięsa, by zaspokoić głód — trzeba  było więc zacząć
  polować na  zwierzynę.
  Jednakże małpoludowi było  nie łatwo polować na zwierzęta
  i bronić  się przed nimi.  Jego przodkowie żyjący na*drzewach,
  żywiący  się owocami, nie zostawiali mu w spadku ani potężnych
  kłów do szarpania mięsa, do zagryzania przeciwnika, ani moc-
  nych zębów trzonowych do rozgryzania kości, ani ostrych pazu-
  rów. By  nie zginąć małpolud musiał jakoś te braki zastąpić. Za-
  stąpił je mocną pałką i ostrym kamieniem.   Teraz  już nie był
  taki bezbronny wobec otaczających go drapieżników.   Horda
  małpoludów  z pałkami i ostrymi kamieniami potrafiła poradzić
  sobie z o wiele  silniejszym zwierzęciem. Małpolud wyszedł zwy-
  cięsko z  bezwzględnej walki o byt, o prawo  do  istnienia.
  W jaskiniach afrykańskich,   w których  znaleziono szczątki
  australopiteków,  znaleziono  połamane kości zwierząt, w szcze-
  gólności zaś czaszki, rozbite od dołu prawdopodobnie dla wydo-
  bycia mózgu. Taki sposób obrabiania zwierzyny świadczył o tym,
  że małpoludy musiały się posługiwać przy  rozłupywaniu twar-
  
  dej czaszki jakimś narzędziem, kamieniem lub ogryzioną kością
  upolowanej poprzednio zwierzyny.  To, że małpoludy rozbijały
  czaszki od  dołu,'a  więc od strony bardziej dostępnej dla rozbi-
  cia, dowodzi również pewnej inteligencji tych istot.
  Małpoludy żyły w stadach.  Było to konieczne,  gdyż tylko
  wspólnymi siłami  stada można  było osaczyć i zabić  większe
  zwierzę.  Wymagało to również niemałej inteligencji i widocznie
  małpoludy ją  posiadały. Życie w stadzie ze  swej strony wyra-
  biało u małpoluda pewne cechy społeczne.
  Wszystkie te fakty dowodzą, że australopiteki,  stanowiące
  istoty przejściowe  między zwierzęciem a praczłowiekiem, prze-
  wyższały pod  %vieloma względami współczesny im świat zwie-
  rząt.
  Jeżeli  zastanowimy się  nad tym, co powodowało  tę wyż-
  szość nad światem zwierzęcym, zobaczymy,  że przyczyn  tych
  jest kilka:
  ,   Po pierwsze — wyprostowana postawa ciała i zdolność cho-
  du i biegu na  dwóch nogach. Pozwalało to australopitekom na
  objęcie wzrokiem większej przestrzeni, a więc na lepszą orien-
  tację w otoczeniu, szybsze dostrzeganie wroga, czy też zdobyczy.
  Po wtóre  — dwunożny  chód zwalniał ręce od podpierania
  ciała, dzięki czemu ręka coraz bardziej ćwiczyła się w nowych
  ruchach i nabierała coraz większej sprawności. Sprawność ręki,
  jej przydatność do pracy w  najsilniejszym stopniu przyczyniła
  się do przekształcenia małpoluda w człowieka.
  Po trzecie — australopiteki w poszukiwaniu żeru przenosiły
  się z miejsca na miejsce. Pożywienie małpoludów było bardzo
  urozmaicone, w dużym stopniu mięsne. Rozmaitość i pożywność
  takiego pokarmu sprawiała,  że organizm tych istot otrzymywał
  coraz to nowe  składniki,  dzięki czemu ich ciało lepiej, wszech-
  stronniej rozwijało się.
  Po czwarte — cały tryb życia małpoludów sprzyjał rozwo-
  jowi mózgu, podnoszeniu się ich inteligencji  i ułatwiał im coraz
  bardziej dobrą orientację i zachowanie się w otoczeniu. Rozwo-
  jowi mózgu i czaszki sprzyjało także to, że osadzona pionowo na
  kręgosłupie, nie zwisała ona naprzód jak u czworonogów i  mo-
  gła się swobodnie  rozwijać  nie obarczając zbytnio mięśni  szyi
  i  karku.
  Dowiedzieliśmy się więc, że austrałopitek, czyli małpolud,
  prowadził koczowniczy tryb  życia, tj. przenosił się z miejsca na
  miejsce w poszukiwaniu pożywienia, że umiał gromadnie polo-
  wać i że rozbijał kości upolowanych zwierząt przy pomocy ka-
  mienia — kości lub — być może kawałka drewna, pałki.
  
  
  5J2
  
  Nie były to jednak obrobione, przygotowane narzędzia, ale
  znalezione w pobliżu przedmioty. Po użyciu takiego narzędzia
  małpoludy je odrzucały, szukając w razie potrzeby nowego ka-
  mienia czy kija w bezpośrednim swoim sąsiedztwie. Z czasem
  jednak małpoludy nauczyły się posługiwać tym samym kamie-
  niem czy kijem wielokrotnie, tj.  nauczyły się nie odrzucać ich
  po użyciu, ale zachowywać je dla tej samej czynności. W ten
  sposób znaleziona przygodnie  pałka  czy  kamień  stały się jak
  gdyby narzędziem.  Był to dalszy krok w kierunku przekształce-
  nia się małpoluda w c^wieka.
  
  .    .               
  *       -•
  
  
  Jak widzimy z naszego opisu, australopitek miał już bardzo
  wiele cech ludzkich. Wiemy, że cechy takie nie mogły powstać
  od razu, nie mogły też powstać równocześnie. W ciągu milionów
  lat występowały coraz to nowe i nowe cechy, zbliżające przód*
  ków człowieka do ludzkiej postaci.
  Ażeby prześledzić drogę człowieka do świadomej rozumnej
  istoty,  musimy cofnąć  się jeszcze bardziej w  głąb przeszłości,
  musimy poznać historię rozwoju australopiteka.
  Mniej więcej 40 milionów  lat temu żyły na Ziemi zwierzęta
  bardzo podobne do małp. Były to niewielkie istoty o rozmiarach
  naszego kota domowego, żyjące na drzewach. Przyrodnicy naz-
  wali te zwierzęta parapitekami, co po  polsku  znaczy   „prawie
  małpa".  Przez tę nazwę uczeni chcieli wyrazić, że zwierzę  to
  było podobne do dzisiejszych małp.
  Parapitek posiadał okrągłą głowę, krótki pyszczek i swobo-
  dnie poruszał się na drzewach  przy pomocy chwytnych kończyn
  przednich i  tylnych. Kończyny te były równej długości.  Owe
  „prawie małpy" rozpowszechnione były bardzo  licznie, szcze-
  gólnie na obszarze środkowej Azji.
  Azja była w  tym czasie miejscem wielkich zmian w sko-
  rupie ziemskiej. W ślad za zmianami w ukształtowaniu powierz-
  chni Ziemi (powstanie nowych łańcuchów górskich, zapadanie
  się całych rozległych obszarów, ustępowanie  mórz, wyłanianie
  się nowych obszarów ziemi, itp.) następowały gwałtowne  zmia-
  ny klimatu i warunków życiowych.  Wiele gatunków zwierząt
  nie wytrzymało tych zmian, nie potrafiło się  przystosować do
  nowych warunków  życia i wyginęło. Jednakże  parapiteki, owe
  „prawie małpy", wytrzymały  próbę  życia.  W  przeciągu milio-
  nów lat  parapiteki  dały  początek dużej  grupie małp  człeko-
  
  w
  
  kształtnych, zwanych drlopitekami. Szczątki tych zwierząt zna-
  leziono w dość dużej ilości w górach Siwalik w Indiach wschod-
  nich, jak również w Europie i Afryce.
  Były to duże małpy, żyjące na drzewach.  W  wyglądzie
  swym, a zwłaszcza w uzębieniu,  wykazały one wiele cech, które
  osiada zarówno człowiek, jak i dzisiejsze małpy człekokształtne.
  Jednakże klimat nadal  zmieniał się. Powierzchnia  Ziemi
  tawała się coraz  bardziej rozmaita.  Na wielu  obszarach za-
  mieszkałych przez driopiteków wielkie puszcze wyginęły. Miejs-
  e ich zajęły stepy. W tych warunkach część driopiteków pozo-
  tała w ciepłych podzwrotnikowych lasach i nadal pędziła ży-
  le na drzewach, część zaś znalazła się na obszarach coraz bar-
  ziej przemienianjących się w step.
  Z tej grupy, która pozostała  w lasach,  wywodzą się dzi-
  iejsze największe małpy człekokształtne. Życie na drzewach
  wywoływało rozmaite  zmiany w budowie ich  ciała,  szczegól-
  nie zaś  kończyn. Kończyny  przednie  (ręce)  wydłużały się, na-
  tomiast  tylne  (nogi)  stawały się coraz krótsze.  Obie kończyny
  przystosowywały  się coraz   silniej do  rozmaitych  czynności
  związanych z życiem na  drzewach. Ich ręce i  nogi  stały się
  hwytne podobnie jak  u dzisiejszych  małp.  W takim oto kie-
  unku poszedł rozwój jednej  gałęzi driopiteków.
  Drugi odłam  driopiteków, ten,  który pozostał  na  obsza-
  ach przemieniających  się w step, był zmuszony coraz to bar-
  ziej  przyzwyczajać się  do życia na ziemi pozbawionej drzew.
  owe warunki życiowe wywołały,  rzecz jasna, u tych  driopite-
  ów rozmaite zmiany w budowie ciała. Ale były to zmiany zu-
  ełnia inne, aniżeli u ich braci żyjących na drzewach. Naziemny
  otomek driopiteków przyswajał  sobie  coraz bardziej wyprosto-
  waną, pionową postawę, zwolna  odzwyczajał się od podpiera-
  ła się rękami przy chodzeniu, a stepy  przekształcały się i przy-
  cosowywały do podpierania  całego ciała. Nogi, które teraz słu-
  rły wyłącznie do chodzenia, stawały się coraz dłuższe, prostsze,
  tomiast ręce, uwolnione od chodzenia, skracały się.
  Z tej właśnie stepowej linii driopiteków  rozwinął się przo-
  k człowieka, znany już nam australcpitek, a następnie w cią-
  3 — 4 milionów lat — dzisiejszy człowiek.

• WIELKIE PRZEMIANY

  Jąk widzimy więc,  człowiek przekształcił  się w  istotę ro-
  zumną dzięki temu, że zaczął sporządzać narzędzia i przy ich po-
  mocy pracować. Początkowo praca  ta była bardzo prymitywna,
  ale stopniowo człowiek zaczął sporządzać coraz bardziej  skom-
  plikowane narzędzia, np. przez  przywiązanie kamienia do pał-
  ki otrzymał  coś w rodzaju siekiery czy  młota,  potrafił obłu-
  pując odpowiednio kamień  sporządzić nóż kamienny  itp. Wraz
  z tym rozwijała się świadomość człowieka.
  Podstawowe znaczenie dla  rozwoju człowieka miało życie
  w gromadzie. Praca ludzka może się odbywać  tylko w zespole.
  Zespołową była  również praca  pierwszych ludzi. W trudnych
  warunkach   życiowych,  w  zetknięciu z surowym   klimatem
  i groźnymi  zwierzętami  (nosorożce,  duże  zwierzęta  mięsożer-
  ne) pojedynczy człowiek skazany był na nieuchronną zagładę.
  Natomiast żyjąc, polując, pracując, broniąc się zbiorowo, czło-
  wiek  potrafił przeciwstawić się silniejszym od siebie wrogom,
  zdobyć odpowiednią ilość pożywienia itp.
  Podczas pracy zbiorowej powstają niewątpliwie  wrażenia,
  przeżycia i myśli, którymi  członkowie wspólnoty chcieliby  się
  podzielić ze  sobą. W miarę jak człowiek rozwijał się, jak' roz-
  wijał się jego mózg, jak cGraz bardziej skomplikowaną stawała
  się jego praca — potrzeba porozumienia się między poszczegól-
  nymi członkami gromady była coraz silniejsza.
  Zwierzęta ssące i ptaki wydają  dźwięki,  którymi zwołują
  się, ostrzegają inne przed wrogiem. Mogą  one nawet przy po-
  mocy dźwięków wyrażać jakieś swoje uczucia. Np. zupełnie
  inaczej szczeka pies na obcego,  a inaczej szczeka widząc swego
  gospodarza. Wiele odcieni głosu wydają małpy.
  
  Pierwsi  ludzie wydawali  glosy wyrażające jakieś  uczut-
  cia lub pragnienia. Ciekawe, że podobne  dźwięki  — okrzyki
  bardzo   często spotykamy   przy zwracaniu się człowieka do
  zwierząt,  np. woźnice zatrzymują  konie za pomocą dźwięku
  „prr", co  oznacza „stój". Dźwięk syszący „sss" oznacza „cicho"
  itp.
  Tego rodzaju, a nawet jeszcze prostsze były dźwięki, jaki-
  mi porozumiewali się przodkowie człowieka. Stopniowo jednak
  w miarę, jak zmieniała się budowa gardła człowieka dźwięki
  t te stawały się coraz wyraźniejsze. Im więcej ludzie  mieli sobie
  do powiedzenia, tym  bardziej były one skomplikowane.  Poja-
  wiły się pierwsze krótkie słowa, które później człowiek zaczął
  wiązać ze sobą, powiedzielibyśmy dziś — w zdania.  W ten spo-
  sób kształtowała się mowa ludzka,  a wraz z nią rozwijała się
  myśl. Nauczywszy się mówić, człowiek nauczył się  też myśleć.
  W swej pracy o powstaniu człowieka Engels wskazuje, że
  trzy  rzeczy zadecydowały o przekształceniu małpoluda w czło-
  wieka —  a mianowicie — rozwój ręki, mózgu i mowy.
  Rzecz  jasna,  że rozwój  ich był ściśle ze sobą związany.
  Rozwój ręki udoskonalał mózg, rozwój mózgu wpływał na ulep-
  szenie narzędzi pracy, rozwój mowy pozwalał na wymianę do-
  świadczeń, co w ogromnym stopniu rozwijało wszystkich człon-
  ków  pierwotnego  społeczeństwa  i w dalszym ciągu  wzbogaca-
  ło mowę. Praca z pokolenia na pokolenie stawała się coraz bar-
  dziej  różnorodna, doskonalsza i bardziej  wielostronna,  a do-
  świadczenie jednego pokolenia było przekazywane pokoleniom
  dalszym.
  
  
  
  Niezmiernie ważnym  czynnikiem,  który  wpłynął na  roz-
  wój społeczeństwa, było zdobycie przez człowieka ognia  i za-
  stosowania go do   swoich potrzeb.   Korzystanie z  ognia było
  pierwszym krokiem w przekształceniu się człowieka z niewol-
  nika  przyrody w pana przyrody. Trudno  stwierdzić, kto doko-
  nał tego wynalazku.   Prawdopodobnie człowiek zaobserwował
  gdzieś dobroczynne działanie  ciepła bijącego od ognia, a że kli-
  mat w epoce lodowej była bardzo surowy, ogień nabrał dlań
  pierwszorzędnego  znaczenia.  Przyswojenie sobie ognia odby-
  wało się  bardzo powoli. Wiele czasu musiało upłynąć, zanim
  człowiek   przezwyciężył lęk przed ogniem i zaciągnął płonącą
  kłodę do  jaskini, zanim  nauczył  się piec  na nim mięso.
  Ogień przeniesiony do siedziby   pierwotnej gromady  ludz-
  kiej zmienił znacznie  warunki życia człowieka. Ogień wpłynął
  
  na zmianą pożywienia, bo pozwalał na Jedzenie pieczonego mię-
  sa. Pieczone mięso człowiek szybciej i lepiej trawił, przez co or-
  ganizm jego otrzymywał więcej odżywczych składników. Je-
  dzenie pieczonego mięsa sprzyjało też rozwojowi mózgu czło-
  wieka. Ogień chronił  człowieka przed wtargnięciem nocą  do
  jaskini drapieżnych  zwierząt. Stąd też powstała cześć człowie-
  ka dla ognia i światła, jako dla jakichś nadprzyrodzonych istot.
  Tak więc w drodze stopniowego rozwoju, którego motorem
  była praca pojawiła się na ziemi nowa istota, człowdek. Wraz
  z  rozwojem  człowieka,  powstaje i rozwija się społeczeństwo
  ludzkie, które wspólna praca coraz bardziej wiązała, zespalała.