Na poprzedniej  pogadance dowiedzieliśmy się, jak krok zt
krokiem uczeni wydzierali  przyrodzie tajemnicę najstarszych
dziejów człowieka i jego przodków. Odkryły tę tajemnicę liczne
wykopaliska w wielu miejscach kuli ziemskiej. Pozostał jednak
nie wyjaśniony do końca  okres najważniejszy, okres  narodzin
człowieka,  przekształcania  się  człowieka w świadomą  istotę,
właśnie — w człowieka. Ażeby lepiej  zrozumieć tę sprawę, mu-
simy pokrótce zapoznać się w warunkami, w jakich ten wielki
proces  się odbywał.

Człowiek,  ów« najmłodszy  i najbardziej  doskonały  twór
przyrody, żyje na Ziemi nieco więcej niż % miliona lat. W tym
czasie zaszły na powierzchni ziem;. zwłaszcza w klimacie, duże
zmiany.  Dwa ostatnie okresy historii Ziemi mają szczególnie
doniosłe znaczenie w rozwoju człowieka.  Geologia * określa te
kresy  nazwami: trzeciorzęd i czwartorzęd.
Na początku ostatniej, trwającej po dziś epoki dziejów Zie-
i, jej powierzchnię  pokrywała bujna  roślinność, której ni-
łe ślady znajdują uczeni w postaci skamieniałości. Na olbrzy-
ich obszarach Ziemi panował bardzo ciepły klimat.
Ale z czasem klimat zaczyna się  pogarszać, a wreszcie na-
tępuje zjawisko, które prawdopodobnie niejednokrotnie już za-
* Geologia — nauka o ziemi

chodziło przed tym w dziejach Ziemi. Północną część Europy,
Azji i Ameryki pokryła gruba warstwa śniegów. W ciągu wielu,
wielu dziesiątków lat śnieg tajał i zamarzał na lód, tworząc ol-
brzymie lodowce.  Lód lodowcowy nie jest w dużych masach
tak sztywny, jest dość plastyczny, może posuwając się pod wpły-
wem własnego ciężaru wypełniać  nierówności  ziemi,  doliny,
wąwozy itp.
Gromadząc się na  północy masy lodowcowe zaczęły  więc
posuwać się na południe, pokrywając ogromną przestrzeń Euro-
py i Ameryki północnej.
Okres lodowcowy trwał dość długo — około pół miliona lat
i przerywany był cieplejszymi okresami, kiedy to lodowce wy-
cofywały się ku biegunom. Najmniej cztery razy Ziemia prze-
żywała oziębienie i trzy razy — ocieplenie.   Pozostałości  tego
okresu możemy po dziś dzień  oglądać na naszych polach, w po-
staci samotnych olbrzymich kamieni, sterczących wśród równin,
niektórych łańcuchów wzgórz. Kamienie te — tzw.  głazy na-
rzutowe przyniesione zostały  przez lodowce.
W połowie okresu  lodowcowego ocieplenie połączone  było
z okresem suszy, która przez dłuższy czas panowała w Europie.
Susza ta wyniszczyła lasy na obszarach piaszczystych, spowo-
dowała powstanie lotnych piasków i wydm. W tym czasie poja-
wiły się stepy, rozległe obszary pokryte jedynie trawą i z rzad-
ka tylko krzewami czy pojedynczymi kępami  drzew.
Ochładzający się i ocieplający na przemian klimat powodo-
wał duże zmiany w roślinności znacznych obszarów Ziemi.  Jed-
ne rośliny wymierały, inne zaś nabierały nowych cech, korzyst-
nych w takich właśnie warunkach, stawały się zupełnie nowy-
mi gatunkami. Jak już  wiemy, w tym właśnie czasie powstało
wiele istniejących do dziś  drzew  i krzewów. Zmiany klimatu
powodowały również wędrówki zwierząt.  Gdy klimat oziębiał
się — zwierzęta wędrowały na południe, gdy zaś następowało
ocieplenie — zwierzęta podążały na północ w ślad za ustępują-
cym lodowcem. Ale te zmiany klimatu przetrzymały  tylko nie-
które zwierzęta, te które potrafiły przystosować się do nowych,
ciężkich warunków. Wiele zaś gatunków doszczętnie  wyginęło.
Z epoki lodowcowej zachowało się wiele szczątków roślin-
nych i  zwierzęcych. Cały ten  okres dziejów Ziemi oglądał już
własnymi oczami człowiek pierwotny. Świadczą o  tym rozmaite
wykopaliska. Nasuwa się pytanie:  Kiedy więc pojawił się czło-
wiek? Co było przyczyną jego powstania? Szukając odpowiedzi

5tt

na to pytanie uczeni coraz bardziej zagłębiali się w przeszłość,
znajdując coraz to wcześniejszych przodków człowieka. Tójdź-
rr.y w.z- ich śladami